Sanayi tesisleri, atölyeler, laboratuvarlar, depolar ve şantiyelerde kullanılan kimyasal maddelerin güvenli şekilde depolanması iş sağlığı ve güvenliğinin en önemli konularından biridir. Yanlış depolanan bir kimyasal; zehirlenme, kimyasal yanık, yangın, patlama veya çevre kirliliği gibi ciddi sonuçlara neden olabilir.
Kimyasal depolamada yapılan en önemli hata, bütün ürünlerin yalnızca boş bulunan raflara yerleştirilmesidir. Oysa güvenli depolama; kimyasalın tehlike sınıfı, diğer maddelerle uyumluluğu, sıcaklık ve havalandırma ihtiyacı ile Güvenlik Bilgi Formunda belirtilen özel şartlar dikkate alınarak yapılmalıdır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı da güvenli depolamanın ilk adımlarını kimyasal envanterinin oluşturulması, etiketleme ve uyumlu-uyumsuz kimyasalların ayrılması olarak belirtmektedir.
Kimyasalların düzenli görünmesi amacıyla alfabetik sıraya göre raflara yerleştirilmesi sık yapılan ancak tehlikeli bir uygulamadır.
Birbirine yakın isimlere sahip iki kimyasal, tehlike özellikleri açısından tamamen farklı olabilir. Bazı maddeler birbirleriyle temas ettiğinde;
Tehlikeli gaz çıkarabilir,
Yüksek miktarda ısı oluşturabilir,
Yangına neden olabilir,
Patlayıcı reaksiyon meydana getirebilir.
Bu nedenle kimyasallar isimlerine göre değil, tehlike sınıfları ve kimyasal uyumlulukları dikkate alınarak depolanmalıdır. Bakanlık rehberlerinde de alfabetik depolamadan kaçınılması ve birbiriyle reaksiyona girebilecek maddelerin ayrılması gerektiği belirtilmektedir.
Her tehlikeli kimyasala ilişkin Güvenlik Bilgi Formu (GBF) çalışanların ve işverenlerin temel bilgi kaynaklarından biridir.
Özellikle GBF içerisinde bulunan “Elleçleme ve Depolama” ile “Kararlılık ve Tepkime” bölümleri, kimyasalın hangi şartlarda ve hangi maddelerden ayrı depolanması gerektiğinin belirlenmesinde önemlidir.
Depoda kimyasal bulunduğu halde GBF'nin bulunmaması veya belgenin hiç incelenmemesi, depolama hatalarının temel nedenlerinden biri olabilir.
Kimyasalın orijinal ambalajından başka bir kaba aktarılması gerektiğinde yeni kabın ne içerdiğinin açık şekilde tanımlanmaması ciddi risk oluşturur.
Üzerinde bilgi bulunmayan bir şişe veya bidonun içerisindeki maddenin ne olduğu bilinmediğinde çalışan yanlış kimyasala temas edebilir veya uyumsuz bir maddeyle karıştırabilir.
Bu nedenle kimyasallar mümkün olduğunca orijinal ve etiketli ambalajlarında depolanmalı; kullanılan kapların tanımlanabilirliği korunmalıdır. Bakanlığın güncel kimya sektörü rehberinde de tüm kimyasalların orijinal ambalajlarında ve etiketli biçimde depolanması gerektiği belirtilmektedir.
Kimyasal depolarında en önemli konulardan biri uyumsuz maddelerin ayrılmasıdır.
Örneğin yanıcı kimyasalların oksitleyici maddelerle veya bazı asitlerin belirli diğer kimyasallarla aynı bölümde tutulması tehlikeli reaksiyonlara neden olabilir.
Bu nedenle “bütün kimyasallar aynı dolapta dursun” yaklaşımı yerine kimyasalların tehlike özelliklerine göre ayrı depolama grupları oluşturulmalıdır. Bazı kimyasalların suyla dahi tehlikeli reaksiyon verebileceği unutulmamalıdır.
Bazı kimyasallar depolama sırasında buhar oluşturabilir. Yetersiz havalandırılan alanlarda bu buharlar birikerek çalışanların maruziyetini artırabilir veya kimyasalın özelliklerine bağlı olarak yangın ve patlama riskini yükseltebilir.
Kimyasal depolama alanlarında uygun havalandırma sağlanmalı ve özellikle uçucu kimyasalların bulunduğu bölümlerde ortam şartları dikkatle değerlendirilmelidir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı rehberleri de güvenli depo alanlarında yeterli havalandırma ve aydınlatmanın temel şartlar arasında bulunduğunu belirtmektedir.
Yanıcı ve parlayıcı maddeler; açık alev, kıvılcım, sıcak yüzey veya uygun olmayan elektrik ekipmanlarının bulunduğu alanlardan uzak tutulmalıdır.
Özellikle solventler ve benzeri alevlenebilir sıvılar için depolama alanının özellikleri dikkatle değerlendirilmelidir.
Yanıcı kimyasalların güneş ışığı ve ısı kaynaklarından korunması, ayrı ve uygun alanlarda depolanması temel güvenlik önlemlerindendir.
Kimyasal kaplarda kırılma, delinme veya sızıntı meydana gelebilir.
Bu nedenle özellikle sıvı ve yüksek riskli kimyasallarda gerektiğinde ikincil sızdırmazlık veya emniyet bariyerlerinin kullanılması önemlidir. Böylece bir ambalajın hasar görmesi halinde kimyasalın diğer maddelerle temas etmesi veya çevreye yayılması sınırlandırılabilir. Bakanlığın güvenli depolama rehberinde de belirli toksik maddeler için güvenli ikincil bariyer kullanılması önerilmektedir.
Depolama alanında olası dökülmelere nasıl müdahale edileceği de önceden belirlenmelidir.
Kimyasalların doğru sınıflandırılması kadar fiziksel istifleme şekli de önemlidir.
Ağır ambalajların yüksek raflara konulması, cam kapların düşebilecek yükseklikte saklanması veya rafların kapasitesinin üzerinde yüklenmesi kırılma ve çalışan üzerine malzeme düşmesi riskini artırabilir.
Bakanlık rehberlerinde kırılabilir kapların mümkün olduğunca göz seviyesinin altında tutulması, raflarda düşmeye karşı tedbir alınması ve uygun istif yüksekliğine dikkat edilmesi önerilmektedir.
Kimyasal deposunda sadece düzenli rafların bulunması yeterli değildir.
Kimyasalın özelliklerine ve risk değerlendirmesine göre;
Uygun yangın söndürme ekipmanları,
Dökülme müdahale malzemeleri,
İlk yardım ekipmanları,
Gerekli durumlarda göz ve vücut yıkama imkanları,
Acil çıkış ve yönlendirmeler
planlanmalıdır.
Acil çıkışların önü kapatılmamalı ve yangın ekipmanlarına erişim sürekli sağlanmalıdır.
Tehlikeli kimyasalların güvenli depolanması, yalnızca dolap ve raf düzeni oluşturmak değildir. Kimyasal envanteri, Güvenlik Bilgi Formları, uyumluluk değerlendirmesi, etiketleme, havalandırma, yangın tedbirleri ve acil durum hazırlığı birlikte ele alınmalıdır.
Özellikle farklı kimyasalların aynı işletmede kullanıldığı yerlerde periyodik depo kontrolleri yapılmalı; etiketsiz kaplar, uygunsuz istifler, sızıntılar ve birbiriyle uyumsuz kimyasalların yakın depolanması gibi eksikliklere hızla müdahale edilmelidir.
İstanbul Vizyon OSGB olarak işletmelerde kimyasal risklerin değerlendirilmesi, kimyasal depolama alanlarının saha kontrolleri, risk değerlendirmesi, çalışan eğitimleri, acil durum planlaması ve iş sağlığı ve güvenliği danışmanlığı konularında profesyonel destek sunuyoruz.