Ekskavatör, yükleyici, forklift, kazıcı-yükleyici, damperli kamyon ve benzeri ağır ekipmanlar; inşaat, sanayi, lojistik ve altyapı çalışmalarında önemli kolaylık sağlar. Ancak bu ekipmanların yanlış kullanılması, birkaç saniye içinde ağır yaralanmalı veya ölümcül iş kazalarına yol açabilir.
Ağır ekipman kazalarında yalnızca makinenin teknik durumu değil, operatörün eğitimi, dikkati, saha koşulları ve çevredeki çalışanlarla iletişimi de belirleyici rol oynar. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, iş ekipmanlarıyla meydana gelen kazalarda uygun olmayan ekipman kullanımı, yetkin olmayan kişiler tarafından kullanım ve güvensiz davranışların önemli faktörler arasında olduğunu belirtmektedir.
Ağır ekipman kullanımında yapılan hatalar ekipmanın türüne ve çalışma alanına göre değişebilir. Ancak sahada sık karşılaşılan bazı hatalar ortak özellik gösterir.
Bunlar arasında;
yer almaktadır.
Özellikle yoğun şantiye alanlarında küçük bir dikkatsizlik, ekipmanın çevredeki bir çalışana, başka bir araca veya mevcut bir yapıya çarpmasına neden olabilir.
Ağır ekipmanların boyutları ve kabin yapıları nedeniyle operatörün doğrudan göremediği geniş alanlar bulunabilir. Bu alanlar kör nokta olarak adlandırılır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının ekskavatör güvenliği rehberinde; kabin, aynalar, ataşmanlar ve makinenin yapısal parçalarının operatörün görüş alanını kısıtlayabileceği belirtilmektedir. Çalışanların tehlikeli bölgelerden uzak tutulması, gerekli durumlarda eğitimli bir işaretçi kullanılması ve kamera, ayna, yakınlık sensörü gibi yardımcı sistemlerden yararlanılması önerilmektedir.
Operatör, yalnızca önündeki alanı değil makinenin dönüş yarıçapını ve hareket sınırlarını da bilmelidir.
Geri manevra, ağır ekipman kullanımında en riskli hareketlerden biridir. Operatörün görüş alanı azalırken çevredeki çalışanların ekipmanı fark etmesi de zorlaşabilir.
Saha içerisinde araç yolları ile yaya yollarının mümkün olduğunca birbirinden ayrılması, geri manevraların azaltılması, hız sınırlarının belirlenmesi ve uyarı sistemlerinin kullanılması önemli önlemlerdir. Bakanlığın inşaat sektörü rehberinde de yaya yolları ile araç güzergâhlarının ayrılması ve geri manevranın mümkün olduğunca azaltılması tavsiye edilmektedir.
Geri manevra alarmı bulunması ise tek başına yeterli görülmemelidir. Gürültülü sahalarda çalışanlar alarmı duymayabilir. Bu nedenle gerekli durumlarda işaretçi desteği ve etkin iletişim sistemi sağlanmalıdır.
Ağır ekipmanın yalnızca çalıştırılmasını bilmek, güvenli kullanım için yeterli değildir.
Operatörün makinenin kapasitesini, güvenlik sistemlerini, kör noktalarını, devrilme risklerini ve acil durumda nasıl hareket edeceğini bilmesi gerekir. Ayrıca kullanılan ekipmana ve yapılan işe uygun eğitim ve mesleki yeterlilik şartları dikkate alınmalıdır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, ilgili tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışanların yaptıkları işe uygun mesleki eğitim belgelerine sahip olması gerektiğini belirtmektedir.
Birçok operatör hatası çalışma başladıktan sonra ortaya çıkıyor gibi görünse de aslında risk daha makine çalıştırılmadan önce başlayabilir.
Operatör çalışma öncesinde ekipmanın genel durumunu kontrol etmeli; özellikle frenler, lastikler veya paletler, hidrolik sistemler, aynalar, ikaz lambaları, geri manevra alarmı ve güvenlik ekipmanlarında gözle görülür bir sorun bulunup bulunmadığını değerlendirmelidir.
Herhangi bir arıza veya güvenliği etkileyebilecek eksiklik tespit edildiğinde ekipmanın kullanılmaya devam edilmesi yerine gerekli kontrol ve bakımın yapılması sağlanmalıdır.
Ağır ekipman operatörlüğü sürekli dikkat gerektiren bir iştir. Uzun çalışma süreleri, uykusuzluk, yoğun trafik, telefon kullanımı veya çevredeki dikkat dağıtıcı unsurlar operatörün reaksiyon süresini olumsuz etkileyebilir.
ILO'nun inşaat güvenliği uygulama kılavuzunda da makine ve ekipman operatörlerinin çalışırken dikkatlerinin dağıtılmaması gerektiği vurgulanmaktadır.
Bu nedenle çalışma ve dinlenme düzeninin uygun planlanması da ağır ekipman güvenliğinin önemli bir parçasıdır.
Ağır ekipman kazaları çoğu zaman tek bir operatör hatasının değil; yetersiz saha planlaması, iletişim eksikliği, kör noktalar, eğitim yetersizliği ve teknik kontrollerin ihmal edilmesinin birleşimi sonucunda meydana gelir.
Bu nedenle güvenli ekipman kullanımında yalnızca operatöre değil, bütün çalışma sistemine odaklanılmalıdır. Araç ve yaya yollarının ayrılması, uygun işaretçi kullanılması, operatör eğitimlerinin güncel tutulması ve ekipman kontrollerinin düzenli yapılması kazaların önlenmesinde büyük önem taşır.
İstanbul Vizyon OSGB olarak işletmelerde iş ekipmanı risklerinin değerlendirilmesi, saha gözetimi, risk değerlendirmesi, çalışan eğitimleri ve iş sağlığı ve güvenliği danışmanlığı konularında profesyonel destek sunuyoruz.