Mobil vinçler; şantiyeler, sanayi tesisleri, altyapı çalışmaları ve ağır yük kaldırma operasyonlarında sık kullanılan güçlü iş ekipmanlarıdır. Ancak yanlış zemin seçimi, hatalı kurulum veya kapasitenin üzerinde çalışma gibi durumlar vinç devrilmesiyle sonuçlanabilecek ciddi iş kazalarına yol açabilir.
Mobil vinçlerde güvenli çalışma yalnızca operatörün tecrübesine bağlı değildir. Kaldırma operasyonunun doğru planlanması, zeminin taşıma kapasitesinin değerlendirilmesi, denge ayaklarının uygun şekilde kullanılması ve yük tablosuna uyulması gerekir. HSE de mobil vinçlerle yapılan kaldırma operasyonlarının yetkin kişiler tarafından planlanması, uygun şekilde gözetilmesi ve güvenli biçimde gerçekleştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Bir mobil vincin dengesi; kaldırılan yükün ağırlığı, bom uzunluğu, çalışma yarıçapı, vincin konumu ve zemin koşulları gibi birçok faktörden etkilenir.
Devrilme riskini artıran başlıca durumlar arasında;
yer almaktadır.
Bu faktörlerden yalnızca biri bile vincin stabilitesini bozabilirken birkaç riskin aynı anda bulunması tehlikeyi önemli ölçüde artırır.
Mobil vinç operasyonlarında en kritik konulardan biri vincin kurulacağı zeminin taşıma kapasitesidir.
Vinç ve kaldırılan yükün oluşturduğu kuvvetler özellikle denge ayakları üzerinden zemine aktarılır. Zemin yeterince sağlam değilse bir denge ayağı zemine gömülebilir veya farklı seviyede oturabilir. Bunun sonucunda vincin dengesi aniden bozulabilir.
Dolgu alanları, gevşek zeminler, kazı kenarları, rögar ve menhol çevreleri ile yeraltı hatlarının bulunduğu bölgeler özellikle dikkatle değerlendirilmelidir. Resmî güvenlik rehberlerinde de kaldırma ekipmanlarının devrilmesini önlemek için zeminin yeterli dayanım ve stabiliteye sahip olması gerektiği belirtilmektedir.
Mobil vinçlerde bulunan denge ayakları (outrigger), kaldırma sırasında vincin stabilitesinin sağlanmasında kritik role sahiptir.
Denge ayaklarının üretici talimatlarına uygun şekilde açılması ve zemine doğru şekilde oturtulması gerekir. Gerektiğinde yükü daha geniş bir yüzeye yaymak amacıyla uygun destek plakaları veya takozlar kullanılmalıdır.
Denge ayağının küçük bir yüzeye yüksek kuvvet uygulaması yumuşak zeminde çökmeye neden olabilir. Bu nedenle yalnızca ayağın açılması değil, altındaki zeminin ve destek yüzeyinin yeterliliği de kontrol edilmelidir. HSE rehberlerinde de mobil vinçlerde denge ayaklarının zemine batmasını önleyecek uygun desteklerin kullanılması gerektiği belirtilmektedir.
Mobil vinçlerin kaldırabileceği yük sabit değildir. Vincin kapasitesi; bom uzunluğu, bom açısı, çalışma yarıçapı ve vincin kurulum şekline göre değişir.
Bu nedenle vincin azami tonajına bakarak “bu vinç bu yükü kaldırır” şeklinde değerlendirme yapmak doğru değildir.
Örneğin vinç bomu uzadıkça ve yük vinç merkezinden uzaklaştıkça kaldırılabilecek güvenli yük miktarı genellikle azalır. Operatörün çalışma öncesinde üreticinin yük tablosunu dikkate alması ve güvenli çalışma kapasitesinin aşılmamasını sağlaması gerekir. Kaldırma ekipmanlarında güvenli yük göstergelerinin doğru çalışması ve vincin konfigürasyonuna uygun ayarlanması da önemlidir.
Rüzgâr, özellikle geniş yüzeyli yükların kaldırılmasında vincin ve yükün dengesini önemli ölçüde etkileyebilir.
Yükün rüzgâr etkisiyle salınım yapması, vinç üzerinde beklenmeyen dinamik kuvvetler oluşturabilir. Bu nedenle üreticinin belirlediği çalışma sınırları ve hava koşulları dikkate alınmalı; riskli koşullarda kaldırma operasyonu ertelenmelidir.
Özellikle uzun bom kullanılan kaldırmalarda hava koşullarının çalışma boyunca takip edilmesi önemlidir.
Mobil vinçle kaldırma işlemleri doğaçlama yapılmamalıdır.
Kaldırılacak yükün ağırlığı, ağırlık merkezi, kullanılacak sapanlar, çalışma yarıçapı, vincin konumu, çevredeki yapılar ve enerji hatları ile çalışma alanındaki personel hareketleri önceden değerlendirilmelidir.
Gerekli durumlarda işaretçi ve sapancı görevlendirilmeli, kaldırma alanına yetkisiz kişilerin girmesi engellenmelidir. Güvenli kaldırma operasyonlarında planlama, gözetim ve yetkin personel kullanımı temel unsurlar arasında gösterilmektedir.
Mobil vinçler kaldırma ve iletme ekipmanları kapsamında değerlendirilir ve ilgili mevzuata göre periyodik kontrole tabi iş ekipmanları arasında yer alır.
2025 yılında yapılan güncel mevzuat değişikliğinde de kaldırma ve iletme ekipmanlarının periyodik kontrollerinin yetkili kişiler tarafından gerçekleştirilmesi gerektiği açıkça düzenlenmiştir.
Ancak periyodik kontrol raporunun bulunması, günlük kullanım öncesi kontrollerin yapılmasına engel değildir. Operasyon öncesinde frenler, halatlar, kanca, emniyet sistemleri, denge ayakları ve uyarı sistemleri de kontrol edilmelidir.
Mobil vinçlerde devrilme riski çoğu zaman tek bir hatadan değil; hatalı zemin seçimi, yetersiz kurulum, yanlış yük hesabı ve operasyon planlama eksikliklerinin birleşiminden oluşur.
Bu nedenle vinç sahaya geldiğinde yalnızca ekipmanın teknik yeterliliğine değil; kurulacağı zemine, çalışma yarıçapına, yükün özelliklerine, çevresel koşullara ve operasyon ekibinin yetkinliğine birlikte bakılmalıdır.
İstanbul Vizyon OSGB olarak işletmelerde kaldırma operasyonlarının risk değerlendirmesi, mobil vinç çalışmalarının saha gözetimi, iş ekipmanı güvenliği, çalışan eğitimleri ve iş sağlığı ve güvenliği danışmanlığı konularında profesyonel destek sunuyoruz.